Krachtige vrouwen

Net terug uit Bolivia, vind ik het leuk om iets te vertellen over het land waar ik 20 jaar geleden werkte, vooral over de bijzondere genderrelaties die ik daar bij een bepaald volk – de Ayoreos –  tegenkwam. Ik was als genderdeskundige verbonden aan een bosbouwproject.  We werkten met verschillende Indiaanse volkeren en het was mijn taak om te kijken hoe we de positie van de vrouwen konden verbeteren. De Ayoreos deden me in dit opzicht versteld staan.

Ik herinner me de eerste vergadering in het project nog goed. Mijn collega’s bespraken in een bepaald dorp de problemen rond een klein vrouwenproject. Ik was als toehoorster aanwezig. Mijn mannelijke collega’s bespraken met de mannelijke dorpsgenoten de problemen van de vrouwen. De vrouwen lieten zich tijdens de vergadering niet horen, maar dromden na afloop om mij heen en vroegen of ik hun groentetuin wilde zien. Daar deden ze me haarfijn uit de doeken hoe het probleem écht in elkaar zat. Het is een moeizaam proces geweest om de vrouwen te stimuleren meer ruimte te nemen en zelf in de vergaderingen het woord te voeren.

Hoe anders ging dit bij de Ayoreos. Ons project werkte – na een aantal mislukkingen – niet meer met hen, maar ik wilde een serie video’s maken over het leven van Indiaanse vrouwen en daarbij wilde ik ook hen graag voor het voetlicht brengen. Waar de andere vrouwen trots waren omdat zij nu eens in het middelpunt stonden, gingen de gesprekken met de Ayoreos niet bepaald van een leien dakje. In de eerste plaats kwam ik al bijna niet aan het woord, iedereen riep door elkaar heen; zij hadden bepaald geen aanmoediging nodig om hun zegje te doen. Ik moest schreeuwen om me verstaanbaar te maken. Er moest ook flink onderhandeld worden, want ze vonden dat ze betaald moesten krijgen voor hun deelname, iets wat bij de andere vrouwen niet opkwam. De video is er gekomen en ik vond het bijzonder boeiend om meer over hun leefwijze te leren.

De Ayoreos zijn een volk dat  tot de jaren vijftig nog als nomaden in de bossen van Bolivia en Paraguay leefde. Ze zwierven rond op zoek naar wild, bosvruchten en honing. Ze onderhielden geen contacten met de rest van de Boliviaanse samenleving en werden gevreesd omdat toevallige ontmoetingen steevast agressief verliepen. Zelfs nu nog zijn er in Paraguay groepen die contact met andere volkeren mijden. Ook onderling voerden ze vaak oorlog; het was geen vreedzaam volk. De mannen jaagden, verzamelden honing en gingen op Ayoreo vrouwoorlogspad. Vrouwen vergezelden hun mannen als er oorlog gevoerd moest worden. Verder verzamelden ze voedsel en weefden ze rokken en draagtassen uit vezels van de wilde ananasplant. Zowel mannen als vrouwen namen soms het werk van de andere sekse over en oogsten daarmee bewondering. Dit was nog zo toen ik ze leerde kennen. Ik had toen een gesprek met een vrouw die trots vertelde hoe ze twee keer een jaguar had gedood. Ze ging alleen met haar honden op jacht. En een man liet me zien hoe goed hij tassen kon weven.

De Ayoreos leefden in familiegroepen van vrouwelijke verwanten. Vrouwen hadden een belangrijke positie. Zij beheerden de eigendommen en het geld en verstevigden de onderlinge banden door middel van giften. Op seksueel gebied namen de vrouwen het initiatief: zij maakten de mannen het hof. Een man moest zich afwachtend opstellen. Meisjes en vrouwen genoten een grote seksuele vrijheid en eenmaal getrouwd was scheiden gemakkelijk. Geweld van mannen tegen vrouwen kwam niet of sporadisch voor. Bij ontrouw van de vrouw verliet de man het huis en zocht een andere vrouw, bij ontrouw van de man kreeg hij echter wel te maken met de woede van zijn vrouw en haar familie.

Ook in andere aspecten kwam de bijzondere positie van vrouwen naar voren. Het belangrijkste feest was een vruchtbaarheidsfeest ter ere van een godin. Het belang van vruchtbaarheid kwam ook terug in de naamgeving. Als ouders een kind kregen veranderde de naam van zowel de vrouw als de man in: moeder van X (naam van het kind) en vader van X. Vrouwen die zelf geen kinderen konden krijgen, adopteerden kinderen van familieleden en werden naar die kinderen vernoemd.

De Ayoreos leven nu bijna allemaal in dorpen, vaak samen met andere Indiaanse volkeren met een heel andere cultuur. Via de missie en ontwikkelingsprojecten zijn ze geïntegreerd in de Boliviaanse samenleving en dat is rampzalig verlopen. Eerst overleed de helft van de bevolking aan ziektes die ze eerder niet kenden. Suiker ging de honing vervangen, waardoor zelfs jonge kinderen geen gaaf gebit meer hebben. Ze raakten in korte tijd ontworteld en aan de drank. De seksuele vrijheid van de vrouwen maakte dat velen in de prostitutie belandden, waardoor ze sterk gestigmatiseerd en gemarginaliseerd werden in de Boliviaanse samenleving. Als in een versnelde opname laat de recente geschiedenis van de Ayoreos zien wat er kan gebeuren in een confrontatie tussen verschillende culturen.

Toch kon ik eind jaren negentig de kracht van de Ayoreo-vrouwen nog ervaren in de gesprekken rond het maken van de video. Ook spraken de Ayoreo-vrouwen zonder problemen grote vergaderingen toe van de overkoepelende Indiaanse organisatie. Toch waren ze geen lid van diezelfde organisaties, want de ‘ontwikkeling’, vooral het onderwijs en de organisatievorming, was via de mannen verlopen.

Antropologen zoals ik houden zich soms bezig met cross-culturele onderzoeken, meta-analyses van een groot aantal onderzoeken om te kijken of er onderliggende patronen te vinden zijn, bijvoorbeeld in de relaties tussen vrouwen en mannen. Veel wetenschappers gaan uit van een samenhang tussen jacht, oorlogsvoering en mannelijke dominantie over vrouwen. Martin Whyte onderzocht dit door tal van onderzoeken na te pluizen. Hij vond geen samenhang en concludeerde: ‘We are left with a puzzle.’  Bij de Ayoreos doen vooral de mannen aan jacht en oorlogsvoering, maar ze domineren hun vrouwen niet. Ze zijn de puzzel van Whyte.

Ik vond het vooral heel leerzaam om te zien hoe in hetzelfde dorp verschillende Indiaanse volkeren naast elkaar leefden, die de rollen van mannen en vrouwen totaal anders ingekleurd hadden.

Krachtige vrouwen – Bronnen

5 gedachten over “Krachtige vrouwen”

    1. Helaas wel, maar in dit geval vind ik het nog schrijnender. De positie van deze Indiaanse vrouwen was zo bijzonder. Een hartelijke groet, Annette

  1. wat mooi en triest om te lezen. mooie foto van een vrouw die zo’n tas maakt zoals ik die nu dagelijks gebruik.
    wat zegt dit verhaal over de kracht van vrouwen nu over de hele wereld? in elk geval dat het niet allemaal biologisch vastligt. want vrouwen kunnen dus ook jagen

    1. Ja Clementine, dat is wat ik interessant vind om te onderzoeken, die wisselwerking tussen biologie en cultuur: nature/nurture.

  2. Wat ontzettend treurig dat deze krachtige samenleving is gestopt, maar hoopvol te lezen dat een gelijkwaardige verdeling van werkzaamheden dus succesvol kan zijn en niet afhankelijk is van de natuur. Mooi!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *