What’s in a name – 4

De naam die je draagt, bepaalt hoe er naar je gekeken wordt en welke kansen je krijgt. Blogs over namen horen tot mijn meest gelezen blogs. Hier volgt een samenvatting en update van die blogs.

In een eerste blog beschreef ik hoe jongens nog steeds stoere voornamen krijgen, terwijl meisjes het vaak met lieflijke of verkleinwoorden moeten doen. Han en Hanneke, Sem en Sophie. Maar er is een trend naar kortere namen: Tess, Juul, Noor, Saar en Flo beloven populaire meisjesnamen te worden. Misschien verandert dan ook langzaam de associatie die we bij namen hebben: nu heeft Klaas meer kansen dan Klaaske, ook als ze precies hetzelfde CV, artikel of onderzoeksvoorstel inleveren. Want Klaas is vast ambitieuzer en slimmer dan de lieve Klaaske, zo wordt gedacht.

Voor een ander blog deed ik een klein onderzoek naar visitekaartjes van rond 1900, tijdens de eerste feministische golf. De meeste kaartjes vermelden de naam van de ‘heer des huizes’, met in kleine letters de toevoeging ‘en echtgenote’. Maar de meer geëmancipeerde vrouwen hebben een eigen visitekaartje met voornaam en meisjesnaam. En tussen deze twee uitersten zijn allerlei variaties mogelijk. In diezelfde tijd zien we dat winkels altijd de naam van de man dragen, ook al heeft de vrouw een groot aandeel in het werk. Als de man sterft en de vrouw blijft in de winkel werken, dan wordt er ‘weduwe’ of haar voornaam toegevoegd: de winkel van Rupert (hij) of van de weduwe Rupert of mej. Heintje Rupert (zij), want weduwes werden weer een juffrouw. In mijn jeugd was het woord juffrouw nog een heel gewone aanspreekvorm voor ongehuwde vrouwen.

Het verschil juffrouw – mevrouw is gelukkig uit de tijd, maar vrouwen worden nog wel vaker aangeduid met voor- en achternaam, terwijl voor mannen alleen de achternaam volstaat. Van vrouwen wordt zo toch nog even hun vrouw-zijn benadrukt. Van sommige mannelijke beroemdheden ken ik niet eens hun voornaam, terwijl vrouwelijke bijna altijd met voor- en achternaam genoemd worden: Shakespeare en Jane Austen, of Mulisch en Toni Morrison (de laatste won een Nobelprijs), Macron en Angela Merkel.

De vermelding van alleen een achternaam geeft meer status en daardoor meer kansen, zo blijkt uit nieuw onderzoek. Als de proefpersonen eenzelfde artikel van een gefingeerde vrouwelijke of mannelijke wetenschapper beschrijven, gebruiken ze vier maal vaker alleen de achternaam van de zogenaamde man dan van de vrouw. Het gaat om letterlijk hetzelfde artikel! Discussieprogramma’s gebruiken meer dan dubbel zo vaak alleen de achternaam van een politicus dan van een politica. Soms wordt bij vrouwen alleen de voornaam gebruikt: ‘Hillary for president’. Het overkwam burgemeester Halsema onlangs nog: alle mannelijke burgemeesters werden voorgesteld met burgemeester Jansen of De Vries; zij was Femke.

Wat me opvalt als ik naar Scandinavische thrillers kijk, is dat zowel de vrouwelijke als mannelijke rechercheurs aangesproken worden met hun achternaam. Daar dus wel.

In Zweden is trouwens ook naast ‘han’(hij) en ‘hon’(zij) het neutrale ‘hen’ ingevoerd. Mensen kunnen kiezen hoe ze aangesproken willen worden. En als de sekse van iemand niet bekend is (ik bedoel niet alleen bij interseksualiteit, maar ook omdat je soms niet weet welke persoon achter een naam schuilgaat), kan er van ‘hen’ gesproken worden. Onderzoek heeft uitgewezen dat de Zweedse samenleving hierdoor nog gelijkwaardiger is geworden. Het is niet helemaal duidelijk of dit komt door het nieuwe woordgebruik of door de jarenlange discussie die eraan vooraf ging en veel Zweden de ogen opende over het seksisme in hun taal. Google translate is nog niet zover; als onzijdige woorden vertaald worden, levert dat de bekende vooroordelen op. Turks en Fins zijn gender-neutrale talen, toch vertaalt google de onzijdige personen als: hij is een dokter, zij is verpleegster.

Taal doet veel: beroepen met namen in de mannelijke vorm, worden met mannen geassocieerd. Deze functies hebben meer status en verdienen beter. Studenten, agenten, apothekers, rechters en specialisten, zijn mannen (ook als er meer vrouwelijke dan mannelijke studenten, rechters of apothekers zijn) en deze beroepen worden belangrijker gevonden dan die van verpleegsters of onderwijzeressen.

Terug naar de namen. Voor vrouwen is de achternaam vaak vreemd. Veel namen eindigen op  -sen of -zen: zoon van. Ik ben volgens mijn naam de zoon van Evert. In IJsland zijn alle namen afgeleid van de vader, maar dan krijg je de toevoeging dochter en gaat het niet om een verre voorvader maar om je huidige vader. Zo kun je nagaan wat je achternaam in IJsland zou zijn, voor mij is dat: Gerritsdöttir.  Mijn meisjesnaam is dus een mannennaam. Ook een raar woord trouwens: meisjesnaam. Als je niet de naam van een man aanneemt, blijf je altijd een meisje. Zoals je vroeger juffrouw bleef.

Tegenwoordig kunnen gehuwde vrouwen die meisjesnaam houden of samenvoegen met de naam van haar partner in een zelfgekozen volgorde. Voor de man geldt hetzelfde: hij kan zijn naam houden, die van de vrouw overnemen of beide namen gebruiken.

Heel weinig mannen gebruiken de naam van hun vrouw. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen die hun meisjesnaam houden meer mannelijke eigenschappen toegedicht krijgen, zoals ambitie en status. Voor mannen die de naam van hun vrouw overnemen of toevoegen, geldt het tegenovergestelde: zij verliezen in andermans ogen aan mannelijkheid en macht.

Vrouwen die hun vaders naam houden doen dit vaak omdat ze met die naam een carrière opgebouwd hebben, het gaat dan om naamsbekendheid en niet om feministische motieven.

Uit recent Amerikaans onderzoek blijkt dat het vooral laagopgeleide mannen zijn die de naam van hun vouw overnemen of toevoegen, misschien omdat zij ‘geen naam te verliezen hebben’. Maar dit doen ze alleen als zij ook een laagopgeleide vrouw hebben. Heeft de vrouw een betere positie dan houdt hij zijn naam: hij heeft dan wel geen naam te verliezen, maar wel zijn eergevoel.

It’s all in a name.

What’s in a name – 4 – Bronnen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *