Sportvrouw of -man?

Je bent de beste met hardlopen, een ware triomftocht. Tot er aan je wordt getwijfeld: ben je wel een vrouw?

Het overkwam Caster Semenya, een Zuidafrikaanse hardloopster. Na haar succes in 2009 ontstond er veel discussie en besloot de wereldatletiekbond IAAF dat vrouwen met teveel testosteron hormoontherapie moeten ondergaan om dit te verlagen. Vrouwen mochten niet meer dan 10 nanomol testosteron per liter bloed hebben (vrouwen hebben volgens IAAF 0.12 tot 1.79 nmol/L en mannen 7.7 – 29.4 nmol/L).

Sommige vrouwen zijn hyperandrogeen, omdat hun bijnieren veel testosteron produceren of omdat ze naast hun XX-chromosomen ook een Y-chromosoom hebben. Testosteron wordt gezien als het hormoon dat sporters helpt door het kweken van meer spierkracht.

Seksetesten bestaan al lang in de sport, met name in de atletiek. Vroeger was er de ‘naaktparade’ om te voorkomen dat mannelijke sporters zich onder de vrouwen mengden. Vrouwen werden bekeken en bemeten. Vanaf 1966 werden de chromosomen getest. Dat had tot bizar gevolg dat juist vrouwen zonder testosteron buiten de boot vielen.

Chromosomen en hormonen bepalen de biologische verschillen tussen vrouwen en mannen. Maar soms verloopt dit niet volgens het boekje. Soms maken de testikels geen of te weinig testosteron aan of kan het lichaam niets met testosteron. Het Y-chromosoom zorgt dan wel voor (inwendige) teelballen, maar aan de buitenkant lijkt het genetische jongetje op een meisje. Vaak wordt dan in de puberteit ontdekt dat ze genetisch man is, omdat de menstruatie uitblijft. Maar als een meisje denkt dat ze niet menstrueert door haar intensieve sportieve training, dan komt haar genetisch man-zijn misschien pas met de seksetest naar voren.

Er waren topatletes zonder testosteron die door hun XY-chromosoom geschorst werden. Sinds het begin van de jaren ’90 wordt er alleen getest bij twijfel. Toch zijn tijdens de Olympische Spelen van 1996 in Atlanta nog 8 XY-vrouwen weggestuurd, zeven van hen waren ongevoelig voor testosteron, dus voor hen deed testosteron helemaal niets! Dat veel van deze meisjes het goed doen in de atletiek komt door hun specifieke lichaamsbouw: ze zijn vaak lang, met lange benen.

Er zijn dus twee uitersten wat testosteron betreft: XY-vrouwen zonder werkend testosteron en XXY- of XX vrouwen met veel testosteron, zoals Caster Semenya. Door haar successen veranderde de seksetest van een chromosomen- in een hormonentest. Voor vrouwen zoals zij is de chromosomentest geen probleem, maar ze komen niet door de hormonentest.

In 2015 vocht Dutee Chand, een atlete uit India, de testosteronregel met succes aan bij het Sporttribunaal. Ze wist niet eens wat testosteron was toen ze als jong meisje werd aangeklaagd. Er is sprake van discriminatie vond het tribunaal, omdat vrouwen vanwege een natuurlijke eigenschap uitgesloten worden, terwijl dat niet voor mannen geldt. Ook mannen kunnen bijnieren hebben die teveel testosteron produceren. Bovendien is niet duidelijk wat testosteron precies doet. Uit onderzoek bleek 16.5% van de mannelijke topatleten lager dan het vastgestelde mannelijke minimum zit! We hadden het al over de vrouwelijke atleten zonder werkend testosteron. Bovendien zijn er ook andere lichamelijke kenmerken die sporters bevoordelen. Nederlander heeft de langste mensen ter wereld en doet het daardoor goed in sommige sporten. In andere sporten is gewicht belangrijk. Iemand als Michael Phelps heeft grote voeten, een flexibele rug en soepele gewrichten, dat kan ook niet iedereen zeggen. Er zijn veel lichamelijke kenmerken die bepaalde groepen sporters bevoordelen.

Ook speelt seksisme een rol in deze discussie: stoere, sterke vrouwen worden vaak met wantrouwen bekeken.

Alle regels werden door de uitspraak van het Sporttribunaal opgeschort: er moesten betere criteria komen en meer duidelijkheid over de invloed is van testosteron.

Dit steeds weer veranderen van de regels leidde tot bizarre situaties. Een Poolse atlete won twee keer hardloopgoud tijdens de Olympisch Spelen van Tokio in 1964. Ze slaagde voor de ‘naaktparade’ en voelde zich ook vrouw. Omdat er toch twijfels waren over haar prestaties moest ze enkele jaren later de chromosomentest ondergaan. Ze bleek een XXY vrouw te zijn, ten gevolge van een verkeerde celdeling. Ze werd voor het leven geschorst. De ironie wil dat even later in 1986 weer een andere test ingevoerd werd: met twee XX-en, was je vrouw. Hier zou ze dus weer als vrouw tevoorschijn zijn gekomen.

Een Spaanse atlete bleek een XY vrouw die ongevoelig was voor testosteron. Ze werd geschorst, maar deed in 1986 toch mee aan de Spaanse kampioenschappen en werd daarom gediskwalificeerd. De pers smulde van dit alles en de atlete ging door zwaar weer. Maar ze vocht zich terug: als hoogleraar sportwetenschappen speelde ze een belangrijke rol bij het afschaffen van de chromosomentest.

De IAAF is nu met nieuwe regelgeving gekomen, die ingaat per 1 november 2018. De testosteronspiegel is opnieuw het criterium en vrouwelijke sporters mogen nu niet boven de 5 nanomol komen: een halvering van wat eerder gold. De regels zijn dus alleen maar strenger geworden. De IAAF baseert zich op eigen onderzoek en stelt dat hyperandrogene vrouwen enkele procenten voordeel hebben van hun hoge testosteronwaarde.

De Zuid-Afrikaanse sportbond, die vierkant achter haar atletes staat, gaat in beroep. Eerder al kregen ze geregeld dat schorsing voor het leven werd afgeschaft; vrouwelijke sporters met teveel testosteron mochten weer meedoen als ze dit wisten te verlagen.

Alle onduidelijkheid rond de werking van testosteron maakt deze nieuwe regelgeving zeer dubieus. Je zult maar zo’n topatlete zijn: eerst gevierd, daarna verguisd, al heb je niemand bedrogen en heb je jezelf altijd als vrouw gezien.

Sportvrouw of man – Bronnen

Een gedachte over “Sportvrouw of -man?”

  1. Er bestond ooit zoiets als aanleg of talent. Een gave waarmee iemand de wereld mooier kon maken.
    Mag een goede violiste binnenkort niet meer meedoen aan concoursen? Geen serieuze vraag natuurlijk. In de wereld van de muziek is men blij met ieder talent.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *