‘Ik schaakte als een man.’

In 2015 beweerde schaakgrootmeester Nigel Short dat zijn vrouwelijke equivalent niet bestaat: vrouwen hebben niet de juiste hersenen voor het schaakspel. Wereldwijde ophef ontstond, zoals altijd na zo’n soort opmerking. Maar is het wáár?

Schaken is een intellectuele sport die vooral door mannen wordt gespeeld en waarin vooral mannen uitblinken. Slechts 5% van de geregistreerde schaakspelers en maar 1% van de grootmeesters is vrouw. Als schaken veel meer wordt gespeeld door mannen dan door vrouwen, dan is het niet meer dan logisch dat onder de uitblinkers ook meer mannen zijn. Dit verklaart al bijna het hele verschil. Maar kunnen vrouwen überhaupt ook schitteren? Als voor schaken mannenhersenen nodig zijn – wat dat ook moge zijn – dan zou dat niet moeten kunnen.

De uitzondering die de regel bevestigt?

De Hongaarse Judit Polgár kreeg samen met haar twee zussen thuis les van haar ouders. Haar ouders wilden bewijzen dat ook meisjes alles kunnen leren. Toen een van de meisjes belangstelling kreeg voor schaken, besloot de vader dat hij zijn theorie op dit gebied zou bewijzen. Hij was zelf een matig speler: zijn oudste dochter versloeg hem al toen ze zes was.

Alle drie meisjes werden uitstekende schakers, maar Judit spande de kroon. In 1991 werd ze als vijftienjarige de jongste grootmeester ooit. Ze heeft op de achtste plaats van de wereldranglijst gestaan. Er zijn speciale schaakkampioenschappen voor vrouwen, maar daar deed Judit nooit aan mee, ze mat zich altijd met mannen. Ze is misschien de uitzondering op de regel, maar ze bewijst wél dat het kan. Een aardige wetenswaardigheid: Judit won acht keer van Nigel Short, terwijl hij haar drie keer versloeg.

Ze vertelt in 2007 over haar schaakverleden:

Ik schaakte agressief, aanvallend. Als een man. En ik won veel. Daar werd ik blij van. Ik denk dat die onbevangen vrolijkheid voor veel mensen leuk was om te zien. Maar mijn tegenstanders konden me wel schieten. Ze verloren van een piepjong meisje.

Judit Polgar heeft zich teruggetrokken uit de competitie, want met twee kleine kinderen is dat moeilijk vol te houden. Ze zet zich nu in voor een schaakprogramma voor schoolkinderen. In Hongarije is schaken sinds kort een keuzevak op alle basisscholen.

Overigens dient de nieuwe uitzondering zich al aan: de Chinese Hou Yifan werd op 14-jarige leeftijd grootmeester en is Judit in de ranglijsten gepasseerd.

En ook een Nederlands supertalent dient zich aan: Machteld van Foreest. Machteld komt uit een schaakfamilie en heeft vijf broers die allemaal heel goed kunnen schaken. Haar oudste broer Jorden werd in 2014 Europees jeugdkampioen en in 2016 kampioen van Nederland. Hij is de jongste Nederlandse grootmeester. Toch is Machteld hét schaaktalent van de familie. Toen ze vier was kon ze al schaken. Ze is nu negen jaar en Nederlandse kampioen van meisjes én jongens in de leeftijdscategorie onder de twaalf jaar. Om beter te worden uitgedaagd, speelt ze mee met de jongenstoernooien. En natuurlijk kan ze thuis goed oefenen met haar broers. Haar doel? Wereldkampioen worden.

Anne Haast, lang de beste Nederlandse schaakster, komt ook uit een schaakfamilie. In families of landen waar schaken voor vrouwen normaal wordt gevonden, staan ook meer vrouwen aan de top.  In een aantal landen (Hongarije, Qatar, Mongolië en Slovenië) staat een vrouw op de derde plaats (2016).

Alleen meisjes die opgroeien met het idee dat ze niet voor jongens onderdoen, kunnen de top halen. Zij worden niet belemmerd door sociale angst. Zie: wiskundemeisjes.

Sociale angst

Italiaanse onderzoekers hebben een test opgezet om te kijken in hoeverre vrouwelijke spelers gehinderd worden door stereotype beeldvorming. Ze zochten steeds twee spelersparen bij elkaar van gelijk niveau, maar verschillend van sekse. Het spel werd via internet gespeeld, dus de spelers zagen elkaar niet. Iedereen speelde twee wedstrijden: één keer tegen een seksegenoot en één keer tegen iemand van de andere sekse. In dat laatste geval werden er bovendien subtiele boodschappen gegeven over het geringe talent van vrouwen. De vrouwen die dachten tegen een vrouw te spelen, wonnen de helft van de wedstrijden, maar dachten ze een man tegenover zich te hebben dan wonnen ze er nog maar een kwart. In werkelijkheid speelden alle spelers beide wedstrijden tegen dezelfde tegenstander (van de andere sekse).  De mannen vonden de ‘vrouwen’ veel gemakkelijker te verslaan dan de ‘mannen’. Ze werden dus zelfverzekerder door het vooroordeel dat vrouwen niet kunnen schaken.

Uit dit onderzoek bleek ook dat vrouwen voorzichtiger spelen tegen mannen: in plaats van volop voor winst te gaan, proberen ze het verlies te beperken. Alleen de beste vrouwen hadden veel zelfvertrouwen en waren meer op winst gericht. De mannen veranderden hun speelstijl niet, ongeacht of ze tegen een man of vrouw dachten te spelen.

Ook jonge meisjes hebben al last van deze onzekerheid. Vooral tegen sterkere jongens spelen ze nog maar op halve kracht. In de ban van de vertwijfeling kost het hen moeite om zich te concentreren. Meisjes die veel last hebben van faalangst kiezen er eerder voor om zich terug te trekken. Ze zullen niet zo snel

Machteld van Foreest. Foto: Pascal Loosekoot.

voor een carrière in de schaaksport gaan.

Als het Machteld lukt om wereldkampioen te worden, zal ze veel meisjes over de streep trekken.

N.B.

  • Zelf had ik een oom die Nederlands kampioen was, ik heb hem helaas niet gekend. Zijn jongere broer wilde mij ook leren schaken. Tevergeefs.
  • Tot mijn verrassing – dit blog lag al klaar – zond de VPRO de documentaire ‘De stelling van Foreest, een schaakfamilie’ uit op maandag 26 juli 2017.

Schaakvrouwen – Bronnen

14 gedachten over “‘Ik schaakte als een man.’”

  1. Mijn opmerking heeft niets met schaken te maken.

    In de meeste huishoudens kookt de vrouw.
    Terwijl in sterren restaurants veelal een man de scepter zwaait.
    De vraag wie een betere kok is zal ook veel chauvinisme oproepen.

    Het Italiaanse onderzoek vind ik daarmee veelzeggend.

    Vriendelijke groet,

  2. “Men and women’s brains are hard-wired very differently, so why should they function in the same way? I don’t have the slightest problem in acknowledging that my wife possesses a much higher degree of emotional intelligence than I do. Likewise, she doesn’t feel embarrassed in asking me to manoeuvre the car out of our narrow garage. One is not better than the other, we just have different skills. It would be wonderful to see more girls playing chess, and at a higher level, but rather than fretting about inequality, perhaps we should just gracefully accept it as a fact.”

    Vind u echt dat dit hetzelfde is als “vrouwen hebben niet de juiste hersenen voor het schaakspel.”? Had u wel door dat zijn artikel over positieve discriminatie (extra prijzengeld voor vrouwen) gaat? En waar in zijn artikel staat “dat zijn vrouwelijke equivalent niet bestaat” ?

        1. Mijn bronnen vind u onder aan de blog. Het gaat mij er om dat Nigel Short beweerde dat vrouwen en mannen verschillende hersenen hebben en dat vrouwen daarom minder goede schakers zijn. Dat strookt niet met modern hersenonderzoek. Zie mijn blog: Zijn wij ons brein?

          1. U heeft dus inderdaad alleen het sensatie-artikel in The Telegraph gelezen in plaats van de oorspronkelijke column van Short. Het is beter om een blog niet met een nepfeit te beginnen; dat maakt de geloofwaardigheid groter.

          2. Het bericht stond in meerdere kranten, en – nogmaals – het gaat me alleen om het citaat wat u zelf ook aanhaalde.

          3. Dat het in vele kranten stond illustreett dat nepnieuws zich soms snel verspreidt. Daaraan meedoen is dubieus; bewust daaraan meedoen is moreel fout.

          4. Maar u citeert hem toch ook. Het gaat echt alleen om dat citaat. Laten we deze discussie stoppen. We zijn het niet eens.

  3. Polgar kan schaken niet combineren met twee kinderen. Mannen kunnen dit veelal wel.
    Misschien kan Polgar het wel, maar wil ze het niet.
    Dit geeft al aan dat er een verschil is.
    Deze discussie speelt ook bij topfuncties/ het glazen plafond: wíllen vrouwen wel alles opzij zetten voor een carrière? Of stellen ze veelal andere prioriteiten?

    1. Dank Michel, dat klopt. Maar misschien zien vrouwen zich vaak ook gedwongen om voor een gezin te kiezen, omdat mannen dat minder doen. Zie ook mijn blog: Willen vrouwen wel naar de top?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *