De rol van rituelen

Deze blogs gaan over vrouwelijkheid en mannelijkheid. Over de wisselwerking tussen biologische en culturele aspecten, tussen nature en nurture. In een eerder blog schreef ik al dat de hormoonspiegel van mannen beïnvloedt wordt door de mate waarin ze intiem zijn met hun partner en kinderen. Ik stipte toen ook even de rol van rituelen aan. Als antropologe vind ik het boeiend om hier iets meer over te vertellen: over rituelen die de verschillen tussen vrouwen en mannen uitvergroten, of rituelen die juist de gelijkheid tussen de seksen onderstrepen.

Patriarchale culturen

Er kan over getwist worden in hoeverre de mannelijke neiging tot dominantie en competitie aangeboren of verworven is. Zeker is dat veel samenlevingen er alles aan doen om deze vorm van mannelijkheid te creëren. Vaak worden daarvoor rituelen gebruikt. Voorbeelden van rituelen in westerse culturen zijn bijvoorbeeld de militaire dienst – ‘het leger maakt een man van je’ – ontgroeningrituelen en sportieve activiteiten (voetbal). Andere culturen gebruiken daarvoor initiatierituelen.

Initiatierituelen markeren de volwassenwording van een jongen. Deze rituelen versterken de broederschap onder mannen door vrouwen buiten te sluiten. De rituelen kennen drie fasen: scheiding van de moeder en de vrouwelijke wereld, de overgang naar een onbekende nieuwe mannelijke wereld en het ondergaan van pijnlijke proeven om viriliteit en mannelijkheid te bewijzen.

Mannelijkheid is niet iets vanzelfsprekends. Meisjes worden vrouw door de voortdurende omgang met de moeder en andere vrouwen. Jongens ondergaan in hun vroege jeugd dezelfde vrouwelijke invloed en het is daarom nodig om ze uit deze sfeer te halen. Het gaat hier om patriarchale culturen.

De vrouwelijke zoon van de moeder moet sterven om de man te verwekken. Daarbij wordt al het mogelijke gedaan om de jongens van het belang van deze overgang te doordringen door methodes als isolatie, deprivatie, bedreiging, extreme moeheid, honger, dorst, misselijkheid, pijn en shock-ervaringen.

Vooral Papoea-Nieuw-Guinea kent uitgebreide initiatierituelen. Door braken of neusbloeden (daarvoor worden scherpen grassen in de neus geduwd) kunnen de vrouwelijke invloeden uit het lichaam stromen en kan de jonge man gelijk laten zien hoe moedig hij is. Een ander voorbeeld is de mannelijke fellatio tussen de jongens en oudere mannen, om symbolisch te verduidelijken dat de jongen niet langer gevoed wordt door zijn moeder, maar nu ‘de melk van de man’ krijgt. De zaadproductie van de jongens wordt door deze ‘mannenmelk’ gestimuleerd en het geeft hen de kracht om als man herboren te worden. Zo leren de jongens niet alleen om zich mannelijk te gedragen maar ook om zich superieur te voelen en vrouwen te domineren. De vrouwelijke persoonlijkheid van de jongens moet vernietigd worden om de superieure mannelijke persoonlijkheid te creëren.

Afzondering van vrouwen tijdens hun menstruatie en zwangerschap en genitale verminking van vrouwen komen in deze samenlevingen ook voor. Mannen zijn hier niet bij de geboorte van hun kinderen aanwezig. Vaak geldt een langdurig postpartum taboe: het gescheiden slapen en seksuele onthouding van man en vrouw na de geboorte van een kind.

BesnijdenisZelf ben ik in Benin getuige geweest van felle en soms bloedige rituele stokgevechten tussen mannen van verschillende dorpen, om zich met elkaar te meten en hun mannelijkheid te bewijzen. Ook mocht ik foto’s maken tijdens het eindfeest van besneden jonge mannen; ze waren duidelijk onder invloed van drugs.

Er is nog een andere manier om de leefwerelden van vrouwen en mannen te scheiden. Jongens verlaten dan op een bepaalde leeftijd het ouderlijke huis om in mannenhuizen te gaan wonen. In de Arabische wereld, maar ook elders, hebben huizen vaak mannen- en vrouwenvertrekken of verdiepingen. In westerse culturen vinden we dit in afgezwakte vorm terug, het café was vroeger een mannenhuis en er bestaan nog steeds vormen van broederschappen. Seksesegregatie ontstaat ook doordat vrouwen aan huis gekluisterd zijn, door hun kinderen. In sommige samenlevingen mogen ze hun huis niet uit zonder mannelijke begeleiding. Of ze moeten zich verstoppen onder pruiken, sluiers of boerka’s.  Ze zijn minder mobiel, omdat mannen hen dat verbieden, of omdat het gevaarlijk is om alleen te reizen. Culturen kennen allerlei gebruiken die ervoor zorgen dat vrouwen niet gemakkelijk uit de voeten kunnen.

In deze patriarchale culturen is de arbeidsdeling tussen vrouwen en mannen strikt gescheiden, mannen houden zich verre van hun kleine kinderen. Kinderen groeien op in een vrouwenwereld, waar ze zich op een gegeven moment ritueel van losmaken. Het is duidelijk dat vrouwen in deze samenlevingen weinig status genieten.

Gelijkwaardige culturen

Er bestaat ook een andere groep culturen. Vaak zijn dat culturen van jagers en verzamelaars. Ze leven in kleine groepen, waarbij de vrouwelijke verwantengroep zeker zo belangrijk is als de mannelijke. Het verschil tussen de seksen – de vruchtbaarheid van de vrouw – wordt gevierd. Hier worden de vrouwen niet als onreine wezens afgezonderd als ze menstrueren, zoals in de patriarchale culturen. Integendeel, de eerste menstruatie van een meisje wordt groots gevierd (menarche-rituelen). Er is geen sprake van gescheiden leefsferen tussen vrouwen en mannen; de arbeidsdeling is flexibel. Het wordt heel normaal gevonden dat vrouwen mannenwerk doen, en omgekeerd. Enkele van deze volkeren heb ik van nabij meegemaakt. Mannen lieten mij hun zelfgeweven tassen zien (het weven wordt hier meestal door de vrouwen gedaan), en ze waren net zo trots op een beroemde vrouwelijke jager als hun vrouwen waren (zie: krachtige vrouwen). Mannen zijn bij hun kinderen betrokken en dat wordt soms ritueel vastgelegd via de couvade: rituelen voor vaders rond de geboorte van hun kinderen.

Waar sommige samenlevingen rituelen gebruiken om de seksen samen te brengen, zorgen de rituelen in de patriarchale culturen voor een scheiding. Rituelen kunnen dus ingezet worden om de verschillen tussen vrouwen en mannen te minimaliseren of te maximaliseren. Deze verschillende soorten rituelen sluiten elkaar uit. Patriarchale samenlevingen die scheidingen tussen de seksen aanbrengen en mannelijke competitie aanmoedigen, verhogen de testosteronspiegel bij mannen. De sociale hormonen van deze mannen krijgen daardoor minder kans. Gescheiden leefsferen leiden tot hypermasculiniteit, ook hormonaal.

Er zijn verschillende vormen van mannelijkheid. In de huidige tijd zijn veel mannen op zoek naar hun identiteit. Ze kiezen een sterke leider of willen zich bewijzen in de strijd tegen andere groepen. Maar hypermasculiniteit is niet de enige weg. Misschien kunnen we de sociale rol van de man, zijn verbondenheid met zijn vrouw, zijn kinderen en de maatschappij in het geheel, meer onderstrepen.

Willen we een meer gelijkwaardige maatschappij, dan zullen we niet de nadruk moeten leggen op de verschillen, maar voorwaarden moeten creëren die meer bindingen mogelijk maken.

de-rol-van-rituelen-bronnen

2 gedachten over “De rol van rituelen”

    1. Ja, die genitale verminking komt ook alleen voor in die culturen die de verschillen tussen de seksen uitvergroten. Een hartelijke groet, Annette.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *