Subtiel seksisme

Waarom zijn het vooral witte mannen die de topposities bekleden?

Als genderdeskundige liep ik vaak tegen organisatieculturen aan. Die cultuur leek een van de meest wezenlijke maar ook meest moeilijk grijpbare aspecten die vrouwen belemmeren. Ik besloot daarom uit te zoeken hoe dit werkt. Het ging me daarbij vooral om subtiele processen waarvan mensen zich vaak niet bewust zijn.

Organisaties werden in het verleden opgericht door witte mannen uit de invloedrijke milieus. Zij bepaalden het beeld van hoe een organisatie hoort te zijn en hoe een ideale leider er uitziet. Zij zijn de rolmodellen en we krijgen door steeds weer met deze witte mannelijke managers geprimed (activeren van de hersenen met beelden of woorden) te worden de boodschap mee dat deze mannen de geboren leiders zijn. Wie de top wil bereiken, moet op hen lijken of hen goed weten te imiteren, want deze managers zijn vaak onbewust op zoek naar klonen van zichzelf.

Een topmanager die een kloon van zichzelf heeft bevorderd, is er van overtuigd dat hij de beste keuze heeft gemaakt. Hij is zich vaak niet bewust van de stereotype beeldvorming die deze keuze heeft beïnvloed. Ook op vrouwen hebben deze stereotypen invloed. Als vrouwen bijvoorbeeld een rolbevestigende commercial zien, dan vertonen ze daarna traditioneler gedrag dan vrouwen die naar neutrale reclame kijken. Ze schroeven hun ambities omlaag.

Ook een vrouw die even herinnerd wordt aan haar vrouw-zijn door subtiel seksisme, bijvoorbeeld in de vorm van hoffelijkheid, wordt daarmee op haar plaats gezet. Natuurlijk is er niets tegen hoffelijkheid, maar wel als het eenrichtingsverkeer is.

Bedrijven met veel mannen aan de top herinneren vrouwen aan de stereotype genderbeelden. Steeds weer worden de mensen die in deze bedrijven werken geprimed met het beeld van de mannelijke manager.

Uit onderzoek met de veelzeggende titel Zien is geloven blijkt dat studentes aan een Amerikaans vrouwencollege hun stereotype genderbeelden verliezen, ook de onbewuste (te meten via de Impliciete Associatie Test), terwijl deze stereotype beeldvorming bij studentes aan een gemengd college versterkt wordt, vooral als ze veel geholpen worden door mannelijke leerkrachten.

Vrouwelijke rolmodellen zijn daarom belangrijk. Deze rolmodellen veranderen langzaamaan de ingesleten stereotype denkpatronen.

Van subtiel seksisme raak je in de war of gestrest, soms zonder dat bewust op te merken. Maar het is wel meetbaar via hersenscans of door de hartslag of bloeddruk op te nemen. En het beïnvloedt je cognitieve vaardigheden, want verzet tegen vooroordelen vereist hersencapaciteit. Subtiel seksisme is vaak fnuikender dan expliciete uitsluiting, omdat het inspeelt op onbewuste denkpatronen waar je weinig greep op hebt. Openlijke stereotypering leidt bij vrouwen vaker tot gedrag dat het stereotype juist tegenspreekt, omdat vrouwen zich dan bewust zijn van het vooroordeel en het willen bestrijden.

Rolmodellen en een transparant personeelsbeleid zijn nodig om vrouwen gelijke kansen te geven op weg naar de top. Nu gaat - bij gelijke geschiktheid - de voorkeur voor een toppositie vaak uit naar een man. Er is al eeuwenlang sprake van positieve discriminatie.

Annette Evertzen is genderdeskundige. Ze werkte jarenlang als zodanig voor SNV in het veld en op het hoofdkantoor. Nu heeft ze haar eigen bedrijf GADE. Momenteel schrijft ze vooral. Recent verscheen: Vreemde eenden in de bijt. Subtiele belemmeringen op weg naar de top.